فرهنگ مفاهیم فلسفی (ت) تئوری (نظریه) (۴)

پروفسور دکتر گئورگ کلاوس

برگردان

شین میم شین

۲۰

• اصطلاح واحدی می تواند در یک 1، هم به مثابه اصطلاح متاتئوریکی و هم به مثابه اصطلاح متازبانی به کار رود.

۲۱

• به عنوان مثال، در جمله «اتیولوژی، آموزه علل بیماری ها است»، اصطلاح علت یک اصطلاح متازبانی است.

۲۲

• آن (علت) اما ـ همزمان ـ در اوبژکتزبان هر تئوری نیز که این اظهار نظر بدان مربوط می شود، به کار می رود.

۲۳

• وقتی ما می گوییم، که «علت های بیماری های سرطانی هنوز به طور کامل تحقیق نشده اند»، اینجا ما با یک جمله از اوبژکتتئوری سر و کار داریم، که در آن اصطلاح «علت» به مثابه اصطلاح اوبژکتزبانی به کار رفته است.

۲۴

• تئوری های علمی را می توان به دو دسته تقسیمبندی کرد:

الف

• تئوری های تجربی

ب

• تئوری های استقرائی.

۲۵

• ولی نمی توان میان آندو به طور قطعی مرزبندی کرد.

(استقراء عبارت است از استخراج منفرد و خاص از عام.

مثال:

باران می بارد.

اگر باران ببارد، سنگفرش خیس می شود.

پس سنگفرش خیس است.

ضد استقراء را قیاس و یا استنتاج می نامند.

قیاس و استنتاج عبارت از متد علمی ئی است که در آن از منفرد و خاص، عام نتیجه گرفته می شود.

مترجم)

۲۶

• نه تئوری های تجربی محض (ناب) وجود دارند و نه تئوری های استقرائی محض.

۲۷

• از سوئی تئوری هائی که تنها از قوانین تجربی تشکیل یافته اند و حاصل آزمایش و مشاهده اند و یا قوانین مربوط به تجارب حاصل از فعالیت اجتماعی و یا سیاسی که به طور علمی فرمولبندی شده اند، حاوی حداقلی از عناصر استقرائی اند و از سوی دیگر، حتی انتزاعی ترین تئوری های ریاضی ـ به طور تاریخی ـ به وسیله حلقات واسط با تجارب عملی گره خورده اند و نتیجه آنان محسوب می شوند.

۲۸

• مبدأ تئوری های تجربی را قوانین تجربی تشکیل می دهند، که در بالا مورد بحث قرار گرفتند.

۲۹

• آنها در آغاز با دست و دلبازی معینی بدون سختگیری و وسواس، سیستم بندی می شوند.

۳۰

• از این گونه مواد و مصالح آغازین به کمک تعمیم، قوانین پدید می آیند که برای توضیح حقایق به کار می روند و سرانجام در قالب فرمولبندی زبانی ریخته می شوند.

۳۱

• این قوانین عام را فرضیه هم می نامند.

۳۲

• اگر به کمک فرضیه، استنتاج قوانینی که تا کنون ناشناخته بوده اند، امکان پذیر شود و صحت آنها در پرتو مشاهده، آزمایش، بازسازی و غیره تأیید شود، آنگاه فرضیه، خود صحیح قلمداد می شود و به تئوری ـ به معنی فوق الذکر آن ـ مبدل می گردد.

۳۳

• اگر همه احکام قانونی حاصله به طریق بالا را در سیستم منظمی قرار دهیم، چنین سیستمی را می توان تئوری به معنی واقعی کلمه نامید.

۳۴

• از این رو بهتر آن است که در مقابل فرضیه، نه تئوری بلکه احکام قانونی قرار داده شوند.

۳۵

• تاریخ علوم نشان می دهد که تئوری های تجربی نمی توانند برای همیشه صحیح باشند.

۳۶

• هر تئوری تجربی فقط یک حقیقت نسبی است که دیر یا زود جای خود را به حقیقت نسبی برترخواهد داد.

۳۷

• البته این جایگزینی به معنی دور انداختن تئوری های سابق نیست.

۳۸

• حقایق مشاهده ای و تجربی جدید روی هم رفته به تنگتر شدن عرصه اعتبار تئوری قدیم منجر می شوند و تئوری قدیم در چارچوب تئوری فراگیرتر جدید، به عنوان حالتی خاص باقی می ماند.

۳۹

• مثلا مکانیک کلاسیک امروزه به عنوان حالتی خاص، در تئوری نسبیت خاص و همچنین در مکانیک کوانتومی باقی مانده است.

۴۰

• هندسه اقلیدسی نیز به همین سان در هندسه غیراقلیدسی باقی مانده است.

۴۱

• البته این ادعا در مورد همه علوم و همه تئوری های تجربی صادق نیست.

۴۲

• در برخی از عرصه های علم پزشکی و یا علوم اجتماعی، تئوری از سلسله ای از احکام تجربی کم و بیش منظم تشکیل می یابد و تنها گروه معینی از آنها را می توان در پرتو احکام قانونی عام توضیح داد.

۴۳

• در چنین مواردی اصلا نمی توان ادعا کرد که تئوری در مجموع، سیستمی از احکام قانونی است.

۴۴

• در سال های اخیر تئوری های استقرائی پیشرفت چشمگیری کرده اند.

۴۵

• علت این امر قبل از همه در پیشرفت تحقیق در مقدمات ریاضی و منطق ریاضی است.

۴۶

• تئوری های استقرائی ـ به طور کلی ـ عرصه دانشی را در مد نظر دارند که از نظر تاریخی پشت سر گذاشته اند.

الف

• عرصه ای که زادگاه 1 اصلی و قوانین تئوری های استقرائی است.

ب

• عرصه ای که مفاهیم و قوانین یاد شده در نتیجه تعمیم، حاصل آمده اند و مواد و مصالح لازم برای تدوین تئوری های استقرائی را تشکیل می دهند.

۴۷

• این عرصه پشت سر گذاشته شده را مدل ماقبل بدیهی (اکسیوماتیکی) تئوری می نامند.

ادامه دارد.

+ نوشته شده در یکشنبه دهم دی ۱۴۰۲ ساعت 11:39 توسط سیاوش زهری  |